Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft op 13 januari opnieuw duidelijk gemaakt dat satire in een politieke context een grote mate van bescherming toekomt. Juist in het politieke debat moet satire ruimte krijgen – ook als dit provoceert, confronteert of anderszins schuurt. Het recht op vrijheid van meningsuiting bestaat om die scherpe randen te bewaken, zo benadrukt het Hof.
Het Sloveense tijdschrift Mladina publiceerde in 2011 in de satirische rubriek twee foto’s: een van een prominente Sloveense politicus, Branko Grims, met zijn vrouw en drie kinderen, naast een soortgelijke foto van Joseph Goebbels en zijn gezin. De foto was onderdeel van een redactioneel artikel waarin de politieke methoden van Grims werden vergeleken met die van Goebbels. Wat volgde was een jarenlange juridische strijd, tot aan het Sloveense Constitutional Court.
De Sloveense rechter oordeelde dat Mladina de goede naam van Grims had geschaad: het tijdschrift moest EUR 3.000 schadevergoeding betalen, het vonnis publiceren in het tijdschrift en publiekelijk excuses aanbieden. Het tijdschrift liet het hier niet bij en stapte naar het EHRM.
Het EHRM maakte korte metten met de Sloveense uitspraak. De nationale rechters hadden zich volgens het Hof blind gestaard op de foto’s en waren daarbij de bredere context van de publicatie uit het oog verloren:
“[…] the Court finds that domestic courts did not sufficiently take into account the broader context in which the impugned publication was made, including the prior lively debate about B.G. and his political methods on social media, its limited effect on the audience of Mladina and its publication in the highly satirical section of the magazine.” (par. 76)
Ook uit andere elementen van het artikel zelf, zoals de titel en het bijschrift bij de foto, bleek duidelijk dat het om een satirische bijdrage ging, aldus het Hof. De gemiddelde lezer, zo benadrukt het Hof, zal begrijpen dat de bijdrage is bedoeld om te prikkelen:
“Indeed, the average reader, when engaging with a satirical publication, will not interpret it literally but will instead take into account its nature as satire, which has humorous elements and naturally aims to provoke and agitate.” (par. 72)
Het Hof overwoog dat de vergelijking met het Duitse naziregime, hoe provocerend ook, diende om Grims’ politieke methoden – waaronder het inzetten van zijn gezin voor politieke populariteit – te bekritiseren. De nationale rechtbanken hebben volgens het Hof niet voldoende kunnen aantonen dat er een dringende maatschappelijke noodzaak bestond om de bescherming van de reputatie van Grims zwaarder te laten wegen dan de vrijheid van meningsuiting van het tijdschrift in deze kwestie van publiek belang.
De uitingsvrijheid van Mladina was daarmee ten onrechte ingeperkt door de Sloveense rechters. Het Hof veroordeelt Slovenië tot het betalen van ruim EUR 15.000 als compensatie voor de eerder aan Grims betaalde schadevergoeding en de door Mladina gemaakte kosten.
Meer weten over de grenzen van satire? In de nieuwste aflevering van onze podcast Mediazaken vertellen Jens van den Brink en Janneke Slöetjes over de satirische column van LuckyTV, waarin tv-presentator Ron Boszhard werd afgebeeld als oorlogsmisdadiger Ratko Mladić. De details van deze zaak zijn ook op Mediareport terug te lezen.
